با نظری به آیات و روایات روشن می‌شود كه عزاداری و برپایی مجالس عزا نه تنها با قرآن مخالفت و ناسازگاری با مبانی دینی ما ندارد، بلكه از مصادیق شعایر الهی، مودّت و محبّت به اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ و مبارزه با ظلم و ستم می‌باشد كه در قرآن به آنها سفارش شده است.
نمونه عینی عزا و گریه در قرآن كریم ، سوگواری و گریه حضرت یعقوب ـ علیه السّلام ـ در فراق یوسف است، كه بنا بر نقل زمخشری هفتاد سال گریه كرد و پاداش آن گریه‌ها برابر با پاداش هفتاد شهید می‌باشد. بنابراین عزاداری و گریه در مصائب برگزیدگان الهی و اهلبیت ـ علیهم السّلام ـ مورد تأیید روایات بوده و ممدوح قرآن كریم و در قرآن و روایات هیچگونه نهی و مذمتی از آن نشده است.
در حجم زیادی از روایات این مطلب آمده كه پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ در سوگ مصائب آینده حسین ابن علی ـ علیه السّلام ـ اشك ریختند، مانند گریه حضرت، هنگام ولادت امام حسین ـ علیه السّلام ـ ، سوگواری حضرت در منزل ام سلمه، زینب، عایشه و همین طور گریه رسول خدا در خانه امام علی ـ علیه السّلام ـ هنگام روبرو شدن با بنی‌هاشم و گریه امیرالمؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ و ابن عباس در هنگام عبور از سرزمین كربلا و...
همچنین موارد بسیاری از عزاداری اصحاب در روایات نقل شده است، همچون گریه اصحاب بر خبر شهادت امام حسین ـ علیه السّلام ـ و عزاداری صحابه در رحلت پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ مرثیه سرایی و گریه فاطمه زهرا ـ سلام الله علیها ـ در لحظه جان دادن پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ و بعد از رحلت آن حضرت، ودر مرگ مادرش خدیجه كبری ـ سلام الله علیها ـ و عموی بزرگوارش حمزه، و گریستن خلیفه اول و دوم در سوگ پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ همراه سخنان ام ایمن و گریه امیرالمؤمنین علی ـ علیه السّلام ـ و ابن عباس در هنگام عبور از سرزمین كربلا و اقدام نمادین عبدالله عمر پس از وفات رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ و... كه از مسلمات تاریخ اسلام می‌باشد.
آری گریه و خنده از عوارض وجودى انسان است، كه بسیارى از حالات روحى و درونى انسان در این دو، بروز و ظهور پیدا مى كنند و فطرت انسان بر این نهاده شده كه در هنگام از دست دادن محبوب، اندوهگین و در هنگام شادى آنها، خشنود مى شود.[1] و غالباً این اندوه و شادى باعث بروز گریه و خنده مى شوند و دین مبین اسلام كه قوانین آن با فطرت مطابق[2] است; بر این امر صحّه گذارده و پیامبر اكرم-صلى الله علیه وآله- و صحابه ایشان به خاطر از دست دادن عزیزان خود غمگین مى شدند و گریه مى كردند كه موارد متعددِ آن در متون شیعه و اهل سنت نقل شده، از جمله گریه پیامبر(ص) براى پسرش ابراهیم[3] یا براى فاطمه بنت اسد.[4]
حال اگر ما شیعیان در مصیبت ائمه اطهار-علیهم السلام- عزادارى و گریه مى كنیم به این دلیل است كه آنان محبوب ما هستند و تار و پود وجودمان، با عشق و محبّت آنان عجین شده و این اظهار محبت در حقیقت اداء حق رسالت است چرا كه پیامبر(ص) در ازاى رسالت و هدایت گرى خویش، فقط مودتِ ذى القربى را طلب نموده: (قل لا اسئلكم علیه اجراً الا الموده فى القربى) با توجه به این كه خودِ اهل سنت گفته اند كه منظور از قربى فاطمه(علیها السلام)، على(علیه السلام) و فرزندان اوست.[5] و محبّ واقعى كسى است كه در شادى آنان مسرور و در مصیبت آنان اندوهگین باشد و این اختصاص به زمان رسول اللّه(ص) ندارد، بلكه براى تمام أزمنه و كل مسلمانان ثابت است و هر مسلمانى در هر كجا و هر زمان موظّف به اداء حق رسالت است. و حتى در عزاى امام حسین(ع) به خاطر ضایع شدن اجر رسالت و جارى شدن ظلم و جور در حق اهل بیت(علیهم السلام) و ذوى القربى پیامبر(ص) آسمان و زمین گریستند و این مطلب را مفسرین شیعه و اهل سنّت در ذیل آیه (فما بكت علیهم السماء و الارض و ما كانوا منظرین) ذكر كرده اند.[6]
هم چنین از رسول گرامى اسلام(ص) نقل شده: الزموا مودتنا اهل البیت فانه من لقى اللّه و هو یحبّنا دخل الجنّه بشفاعتنا [7] «همیشه با مودت ما اهل بیت همراه باشید، پس كسى كه در روز قیامت خداوند را ملاقات كند در حالى كه ما را دوست بدارد به واسطه شفاعت ما داخل بهشت خواهد شد.»
و به قول شافعى:
یا اهل بیت رسول اللّه حبكم
فرض من اللّه فى القرآن أنزله[8]
در اینجا به چند نكته اشاره مى نمائیم :
1- عزادارى در مصائب ائمه اطهار (علیهم السلام) در واقع یك حركت اجتماعى بر ضد ظلم و جور و احیاء عدل و سنّت پیامبر -صلى الله علیه وآله- است چرا كه بنى امیّه، كه به گفته خود اهل سنت، از طرف پیامبر(صلى الله علیه وآله)، شر الملوك نامیده شدند[9]و هم چنین بنى عباس، با خیانت ها و ستم هایى كه در حق اهل بیت -علیهم السلام- روا داشتند اجر رسالت را ضایع نمودند و مسیر اسلام را منحرف ساختند و عزادارى شیعیان در حقیقت اظهار برائت از ستمگران زمان و زنده كردن ارزشهاست و یكى از نمونه هاى بارز آن انقلاب اسلامى ایران است كه مردم با الهام از مكتب عاشورا و قیام امام حسین -علیه السلام- بر علیه حاكمان جور قیام نمودند و به ارزش هاى اسلامى جان تازه اى بخشیدند.
2ـ اشك و گریه در قرآن؛ درباره حضرت یعقوب(ع) مى خوانیم كه در فراق یوسف(ع) شب و روز مى گریست تا آنجا كه بینائى خود را از دست داد «و ابیضت عیناه من الحزن[10]» و گفت «و اسفابر یوسف! و چشمان او از گریه و اندوه سفید شد. در آیه 86 مى خوانیم «گفت من غم و اندوهم را تنها به خدا مى گویم و شكایت نزد او مى برم و از خدا چیزهاى مى دانم كه شما نمى دانید» حتى خود برادرها به ظاهر گریه كردند، و حضرت یعقوب آنها را منع نكرد، «و جائوا اباهم عشاءً یبكون[11]» شب هنگام گریان به سراغ پدر آمدند.
3ـ اثر اشك از نظر بعضى از دانشمندان: اوید روسى مى گوید: در گریستن لذتى است زیرا اندوه ها و تأثرات درونى كه در اعماق روح و قلب انسان است با سیلاب و اشك بیرون آمده و نابود مى شوند» و دیگرى مى گوید: قطره هاى اشك بدون اینكه به كوشش ما براى جلوگیرى از آن توجهى كند فرو ریخته و با افتادن خود روح پر شكنجه ما را آسوده مى كنند[12].
4- آنچه از گفتار ائمه (ع) در دست ما مى باشد تشویق به عزادارى نموده اند، و پاداشهاى زیادى براى آن بیان نموده اند، كه به بعضى از آنها اشاره مى شود.
الف) امام صادق (ع) رئیس مكتب جعفرى مى فرماید: «شیعتنا خلقوا من فاضل طینتنا و عجنوا بماء ولا یتنا، یحزنون لحزننا و یفرحون لفرحنا» پیروان ما كه از طنیت ما ساخته شده‎اند و با آب ولایت ما خمیر مایه آنها سرشته شده است در حزن و اندوه ما ناراحتند و در شادیهاى ما خشنودند[13].
این روایت چه مى گوید؟ آیا اگر شیعه در مصیبت اهلبیت(ع) اشك ریخت و عزادار بود و در روز ولادت آنها شاد بود و این شادى را ابراز داشت، این روایت شامل آن نمى شود؟ آری بهترین مصداق براى روایت فوق همین است.
ب) امام صادق (ع) فرمود: «من دمعت عیناه فینا دمعه لدم سفك منا، او حق لنا نقصناه او عرض انتهك لنا اولا حَد من شیعتنا بواه الله تعالى بها فى الجنه حقباً[14]» كسى كه قطره اشكى درباره ما بریزد، بخاطر خونى كه از ما ریخته شده و یا حقى كه از ما غصب شده است و یا آبرویى كه از ما هتك شده است و... خداوند در قبال این اشك سالیان دراز او را در بهشت جاى مى هد.
5- مودت و محبت اهلبیت را همه فرقه هاى اسلامى فرض و لازم مى دانند چون قرآن بر آن تصریح دارد[15] اگر انسان بخواهد به این فریضه عمل كند، جز این است كه در روزهاى شادمانى آنان شادمان و در ایام غم و اندوه آنان اندوهناك گردد. امثال محمد حامد فقى ها باید جواب دهند كه این محبت ها چگونه باید ابراز شود؟ خوب است پرسشگر محترم لحظه اى تصور كند، آیا انسان در مرگ عزیزترین بستگانش اشك نمى ریزد؟ و بستگان دور هم جمع نمى شوند اظهار تأسف و ناراحتى نمى كنند؟ و آیا در تولد فرزندى كه مدت ها در انتظارش بوده (مخصوصاً اگر پسر باشد، براى آنها كه بر اثر فكر جاهلى از نوزاد دختر نفرت دارند) شاد نمى شود؟
6- عزادارى ها خود نوعى از شعائر اسلامى است كه در قرآن بر آن سفارش شده است (من یعظم شعائر الله فانها من تقوى القلوب[16]) ، همچنین ائمه اطهار-علیهم السلام- سفارش كرده اند، كه در شادى ما شاد باشید[17] چنانچه كاخ كسرى و... در مقابل ولادت پیامبر (ص) عكس العمل نشان دادند و پدرش عبدالله خوشحال شد[18]،
خداوند متعال می‎فرماید: «فالذین آمنوا و عَزّروه و نصروه و اتبعوا النور الذى انزل معه اولئك هم المفلحون[19]» آنان كه به پیامبر ایمان آورده و او را گرامى داشته و او را یارى كرده اند، و از نورى كه (قرآن) به او فرستاده شده است پیروى كنند رستگارانند. جمله «غزّروه» كه به معناى تعظیم و تكریم است[20] به زمان پیامبر (ص) اختصاص ندارد و بر پائى مراسم جشن در روزهاى بعثت، و ولادت آن حضرت و ائمه اطهار -علیهم السلام- و ایراد سخنرانى و قرائت شعار سازنده، مصداق روشن تعظیم و تكریم آن حضرت و اهل بیت است.
مودتى را كه همه فرقه هاى اسلامى نسبت به اهلبیت فرض و لازم مى دانند، یكى از راههاى اظهار آن، برپائى مجالس عزاداری در ایام سوگواری آن عزیزان و مجالس جشن و شادی در ایام شادی و میلاد آن ذوات مقدسه است كه در آن، تاریخ زندگى، شجاعت ها و فداكارى هاى آنها بازگو مى شود[21].

قرآن كریم مى فرماید: «و رفعنالك ذكرك[22]» آوازه تو را در جهان بلند كردیم، آیا ترتیب مجالس عزاداری و جشن سوگ یا شادی ائمه اطهار - علیهم السلام- جز بالابردن نام و نشان آنها نتیجه اى دیگر دارد؟
7- كمال خواهی و فضیلت طلبی؛ عزاداری‌ها پیوند قلبی و ارتباط باطنی با حجت‌های الهی و ائمه معصومین ـ علیهم السّلام ـ را در پی دارد، چرا كه شیعیان و محبّین اهلبیت با تمام احساس و عواطف و با همه وجود، در مجالس امام حسین ـ علیه السّلام ـ شركت، می‌كنند به گونه‌ای كه بین خود و آن حضرت یك پیوند معنوی برقرار ساخته‌اند و همین امر به طور محسوس در رفتار و اخلاق ایشان تأثیر گذاشته و آنان را به صراط مستقیم هدایت ‌كرده و كمال جویی و فضیلت را در آن‌ها ایجاد می‌كند.
8- تكریم ائمه، و ارزش‌ها: در مراسم عزاداری، مقام و شخصیت ائمه معصومین ـ علیهم السّلام ـ تكریم شده و به مردم معرفی می‌شوند و به همه ارزش‌ها و خوبی‌هایی كه در شخصیت معصومین ـ علیهم‌السّلام ـ ظهور و بروز داشته است احترام گزارده شده و مورد تمجید قرار می‌گیرند. همین امر باعث تقویت این خصائص نیك در اخلاق و كردار مردم می‌گردد.
9- رشد فضائل و كرامتهای انسانی و الهی و پرورش روحیّه شهادت طلبی؛ هر قطره اشك كلامی است كه شهادت را چون پیامی به مردم ابلاغ می‌كند و گریه نشانه آن است كه فاجعه‌ای روی داده و ظلمی صورت گرفته، است عزاداری نه یك روز، نه ده روز، نه یك ماه، بلكه در تمام سال، برای این است كه ملتی كه در شهادت زندگی می‌كند باید عزادار باشد و در مجالس عزا با بیان فلسفه شهادت و با یادآوری از شهیدانش، روحیه شهادت طلبی را همچنان تازه نگه دارد. بی‌شك به خاطر نشر فلسفه شهادت و ایثار و كرامتهای انسانی است كه شیعه به بهانه مرگ برادر، عمو، دایی و... جلسه برگزار می‌كند و یك‌باره به كربلا گریز می‌زند و از حسین ـ علیه‌السّلام ـ سخن می‌گوید.
10- زنده نگه داشتن اسلام با استفاده از ابزار عزاداری؛ عزاداری اسلام را زنده كرد و اگر امام حسین ـ علیه السّلام ـ قیام نمی‌كرد، اثری از اسلام باقی نمی‌ماند. اساس شكل‌گیری انقلاب اسلامی ایران نیز از نهضت امام حسین ـ علیه السّلام ـ است. امام خمینی (ره) درباره تجدید و تكرار عزاداری‌ها می‌فرماید: «... اصلاً نمی‌فهمند مكتب سید الشهداء چه بوده و نمی‌دانند این منبرها، گریه‌ها و سینه‌زنی‌ها حدود 1400 سال است كه ما و مكتب را حفظ كرده و تا حالا اسلام را آورده. این عده از جوان‌ها اینطور نیست كه سوء نیت داشته باشند آن‌ها خیال می‌كنند كه ما باید حرف روز بزنیم، حرف سید الشهداء حرف روز، و همیشه حرف روز است. اصلاً حرف روز را سید‌الشهداء آورده و دست ما داده است و سیدالشهداء را این گریه‌ها و مكتب وی را این مصیبت‌ها و داد و قالها و این سینه‌زنی‌ها و این دستجات حفظ كرده است. اگر فقط مقدسی بوده و توی اتاق و توی خانه می‌نشست و برای خودش هی زیارت عاشورا می‌خواند و تسبیح می‌گفت چیزی نمانده بود... همین‌هاست كه این نهضت را پیش برده. اگر سید‌الشهداء نبود این نهضت را كسی پیش نمی‌برد.»[23]
بنابراین عزاداری حسین بن علی ـ علیه السّلام ـ یك حركت است یك موج است، یك مبارزه اجتماعی است. همین عزاداری‌ها سبب می‌شود كه شور و عاطفه، از شعور و شناخت برخوردار گردد و ایمان را در ذهن جامعه هوادار، زنده نگه دارد و مكتب عاشورا به عنوان یك فكر سازنده و حادثه الهام بخش، همواره تأثیر خود را حفظ كند. خون و شهادت و عزاداری احیای خط رساندن صدای مظلومیت اهلبیت عصمت و طهارت ـ علیهم السّلام ـ به گوش تاریخ است.... هم بر مظلومیت امام گریه می‌شود و هم در سایه آن، هدف امام حسین ـ علیه السّلام ـ از نهضت و حركت شناخته می‌شود، جلسات سخنرانی و موعظه، روضه‌های خانگی و دسته‌های عزاداری و هیأت‌های زنجیر‌زنی، پوشیدن لباس مشكی و پرچم به دست گرفتن و شربت و آب دادن و تلاش در بر پایی مجالس و عزاداری‌ها، با آن شورو و عشق و صفای باطن، و هر یك به نوعی سربازگیری جبهه حسینی است و این پیوند قلبی را عمق و غنا می‌بخشد.
11- در این‌كه آیات و روایات معصومین ـ علیهم السّلام ـ به صبر و استقامت توصیه كرده‌اند، هیچ جای تردید نیست مراد از آن توصیه‌ها این است كه در عزاداری‌ها جزع و فزع و اظهار نارضایتی نسبت به قضا و قدر الهی، و گفتن سخنان بیهوده و باطل در هنگام مصیبت صورت نگیرد، در حالی كه هیچ یك از مصادیق عزاداری (گریه، تسلیت گقتن، گرامی داشت خاطرات شهدا و ...) كه شیعیان دارند، چنان حالتی نداشته و منافاتی با سفارشات صبر ندارد. 

[1]- جعفر سبحانى، بحوث قرآنیه فى توحید و الشرك (مؤسسه امام صادق(علیه السلام)، 1419، چاپ اول) ص 140.
[2]- «فطرت اللّه التى فطر الناس علیها» قرآن كریم، سوره روم: 30.
[3]- صحیح مسلم (بیروت، دار احیاء التراث العربى) ج 4، ص 1808، ح 2315.
[4]- حاكم نیشابورى، مستدرك على الصحیحین (بیروت، دار المعرفه) ج 3، ص 108.
[5]- طبرانى، معجم كبیره (بیروت، دار احیاء التراث العربى، چاپ 2، 1404) ج 3، ص 47، ح 2641.
ـ فخر رازى، تفسیر كبیر (بیروت، دار احیاء التراث العربى) ج 27، ص 166.
ـ نور الدین هیثمى، مجمع الزوائد (بیروت، دارالكتب العربى، چاپ سوم) ج 7، ص 103.
ـ زمخشرى، كشاف (دارالكتب العربى) ج 4، ص 219.
[6]- تفسیر قرطبى (بیروت، دار احیاء التراث العربى) ج 16، ص 141.
ـ ابن كثیر، تفسیر القرآن العظیم (بیروت، دار المعرفه، 1402 هـ) ج 4، ص 142.
ـ طبرى، جامع البیان فى تفسیر القرآن (بیروت، دارالمعرفه، 1407) ج 25، ص 74.
[7]- ابن حجر هیثمى، صواعق المحرقه، باب 11، فصل 1، مقصد 2، ص 173.
ـ معجم الزوائد، همان، ج 9، ص 172.
ـ طبرانى، معجم الأوسط (ریاض، مكتبه المعارف، چاپ اول، 1407 هـ) ج 3، ص 122، ح 2251.
[8]- قندوزى، حنفى، ینابیع الموده (دار الاسوه، چاپ اول، 1416) ج 3، ص 103.
[9]- صحیح ترمذى (بیروت، دار احیاء التراث العربى) ج 4، ص 503، ح 2226.
[10]ـ یوسف/84.
[11]ـ یوسف/16.
[12]ـ ر ـ ك محمد تقى عطار نژاد ـ نسخه عطار (كتابفروشى افتخارى) نل از ره توشه راهیان نور شماره 32، ص 180.
[13]ـ علیرضا صابرى، الحكم الزاهره (مؤسسه النشر الاسلامى، جامعه مدرسین قم، 1405 هـ ق، 1363 ش) ج 1، ص238، روایت .1277
[14]ـ محمد بن نعمان مفید، الامالى (مؤسسه النشر الاسلامى التابعه لجماعه المدرسین بقم المشرفه) ص175، روایت 5.
[15]ـ شورى/23.
[16]ـ حج/32.
[17]ـ روایاتى كه از الحكم الزاهره نقل شد، ج1، ص238.
[18]ـ تاریخ یعقوبى (پیشین) ج1، ص359.
[19]ـ اعراف/157.
[20]ـ راغب اصفهانى، المفردات فى غریب القرآن (دفتر نشر كتاب چاپ دوم، 1404 هـ) ص333، عین عبارت این است «النصره مع التعظیم».
[21]ـ جعفر سبحانی ،آئین وهابیت ص182.
[22]ـ انشراح/4.
[23] . قیام عاشورا، در كلام و پیام امام خمینی، ص 16
حسن منتظري- مركز مطالعات و پژوهش‎هاي فرهنگي حوزه علميه